H Πολιτική Οικονομία της Ηλεκτρονικής Διαμεσολάβισης (μη τελική έκδοση του ομοτιτλού δημοσιευμένου άρθρου)

«…μετά από τις 14 Απριλίου 2000 έχει ακολουθήσει μία δαρβινική αναδιοργάνωση των επιχειρήσεων του Ιντερνέτ, με σχεδόν καθημερινές αναφορές σε άλλοτε πολλά υποσχόμενες δημόσιες και ιδιωτικές εταιρίες που κλείνουν για πάντα τις πόρτες τους.» (Red Herring 2000:21

1. Εισαγωγή
Ο όρος “dot.com οικονομία” χρησιμοποιείται για να περιγράψει την οικονομική δραστηριότητα που προκύπτει από τη χρήση της ανώτατης χωρικής υποδιαίρεσης επικράτειας (top level domain) «.com»1 στο Ιντερνέτ Από το 1997 έως το 2000, η ευφορία για την dot.com οικονομία είχε ως αποτέλεσμα την παραγωγή μιας άναρχης αναδυόμενης αγοράς (bull market) χωρίς προηγούμενο. Οι συνέπειες της άναρχης αυτής ανόδου γίνονται πλέον αισθητές στις παγκόσμιες χρηματιστηριακές αγορές, καθώς οι τεχνολογικές μετοχές πέφτουν, οι dot.com εταιρίες κλείνουν και η προσέλκυση επενδύσεων δυσχεραίνεται.
Στο άρθρο αυτό υποστηρίζεται ότι η άνοδος της dot.com οικονομίας επετράπη και δυναμώθηκε από μια ηγεμονική, αντι-ρυθμιστική προσέγγιση. Επίσης, και κατά κύριο λόγο, στο άρθρο αυτό εισάγεται στη συζήτηση για το Ιντερνέτ μία παράμετρος που ως επί το πλείστον έχει αποκλεισθεί: η e-mediation (ηλεκτρονική μεσολάβηση). Η εστίαση στην ηλεκτρονική μεσολάβηση προβάλλει τις αδυναμίες που παρουσιάζονται όταν η συζήτηση για την οικονομία στο Ιντερνέτ γίνεται εν κενώ, το κενό της ελεύθερης αγοράς. Εν ολίγοις, το Ιντερνέτ είναι ένα μέσο που χαρακτηρίζεται από υπερ-μεσολάβηση (hyper-mediation)2. Το ουσιαστικό λάθος στο πλαίσιο συζήτησης που έχει επικρατήσει είναι ότι η dot.com οικονομία συζητείται σαν να μην υπάρχει ηλεκτρονική μεσολάβηση. Το άρθρο αυτό παραθέτει στοιχεία που καταδεικνύουν πως η ηλεκτρονική μεσολάβηση είναι ισχυρή και μάλιστα διαμορφώνει σε πολύ μεγάλο βαθμό το περιεχόμενο που «βλέπει» ο χρήστης. Κατ’ αυτόν τον τρόπο παράγεται μια σημαντική μορφή λογοκρισίας στην (εντός δικτίου) on-line αγορά.
Η ιδεολογία με την οποία η οικονομία των dot.com έχει παρουσιαστεί στις ΗΠΑ και τη Δυτική Ευρώπη έχει καθιερωθεί με βάση την ισχυρή συνέργεια δυο μεσσιανικών προσεγγίσεων. Αυτές οι προσεγγίσεις είναι: πρώτον, ο ψηφιακός ντετερμινισμός, που αρθρώνεται μέσω της πίστης στο Ιντερνέτ ως υπέρτατη ψηφιακή τεχνολογία, και δεύτερον, ο ντετερμινισμός της αγοράς, που εκφράζεται μέσα από μία ανανεωμένη πίστη στην ελεύθερη αγορά ως δίκαιο σύστημα για τον ίσο καταμερισμό του πλούτου. Για τους περισσότερους ριζοσπαστικούς ερευνητές, οι πρωταγωνιστές αυτής της συνέργειας είναι εννοιολογικώς χρεοκοπημένοι. Ο όρος «αγορά» αλλά και ο όρος «Ιντερνέτ» αναφέρονται σε σχετικώς αφηρημένες οντότητες οι οποίες δε διαθέτουν το στοιχείο της δράσης ώστε να επιφέρουν κοινωνική αλλαγή. Κατά συνέπεια, η θεώρηση ότι μπορούν μόνοι τους να επιφέρουν αλλαγή στον κρατικό καπιταλισμό μόνο καλή τη πίστη μπορεί να γίνει αποδεκτή, και οπωσδήποτε στερείται αξίας για ακαδημαϊκή κριτική. Όμως η συνέργια των δυο αυτών στοιχείων, του ψηφιακού ντετερμινισμού και του ντετερμινισμού της αγοράς, έχει κατορθώσει κάτι πρωτοφανές: να εδραιώσει την πεποίθηση ότι οι οικονομίες ανά τον κόσμο βρίσκονται υπό διαδικασία ριζικού εκδημοκρατισμού. Με τα λόγια του περιοδικού της νέας οικονομίας Red Herring, «όλοι θέλουν να γίνουν αντιπρόεδροι εταιριών(vc)» (Red Herring 1999a).
Ως προς αυτόν τον σκοπό, η dot.com οικονομία και η συνεχώς άναρχα αναδυόμενη αγορά που είναι παράγωγό της τοποθετούνται στο πλαίσιο μιας ευρύτερης «ιδεολογίας της υπερβολής» (hype) που συνοδεύει την ανάπτυξη του Ιντερνέτ, και η οποία ονομάζεται «Ιντερνετοφιλία», καθώς βλέπει στο Ιντερνέτ την πανάκεια για τα κακά της κοινωνίας. Η Ιντερνετοφιλία πλαισίωσε το διάλογο γύρω από το Ιντερνέτ, περιθωριοποιώντας κάθε προσέγγιση που δεν προσυπογράφει τη ρόδινη, τεχνολογικώς αιτιοκρατική θεώρηση του αναπόφευκτου μέλλοντος της ελεύθερης αγοράς (Barbrook & Cameron 1996, Patelis 1999). Παρ’ότι ο λαϊκός Τύπος (popular press) αντιλαμβάνεται την έξαρση γύρω από το Ιντερνέτ ως θέμα του παρελθόντος, αφήνοντας τους ριζοσπαστικούς κριτικούς με το καθήκον της αποτίμησης των σοβαρών συνεπειών της, το παρόν άρθρο καταδεικνύει το γεγονός ότι η τεχνολογία του Ιντερνέτ δεν έχει αγγίξει την πλειοψηφία του παγκόσμιου πληθυσμού. Η άνοδος της σχετιζόμενης με το Ιντερνέτ οικονομικής δράσης παραμένει μελλοντική εξέλιξη για τις περισσότερες χώρες του κόσμου. Αποτελεί λοιπόν επιτακτικό καθήκον να κατανοηθούν τα ιδεολογικά θεμέλια και οι συσχετισμοί δυνάμεων που έχουν μορφοποιηθεί στη βάση της οικονομικής αυτής δραστηριότητας, με σκοπό την αντίσταση στην άνοδο της dot.com-μανίας σε χώρες όπου οι αγορές δεν είναι ακόμα πλήρως διαδικτυομένες3.
Μια τέτοια εξέλιξη συνεπάγεται την αμφισβήτηση των ριζικών παραχωρήσεων (που έχουν γίνει στη μελέτη του Ιντερνέτ, η πιο σημαντική από τις οποίες είναι η αποδοχή της συμβίωσης της ηλεκτρονικής επικοινωνίας (e-communication) με το ηλεκτρονικό εμπόριο (e-commerce). Εκείνο που διαγράφεται με αυτή την παραχώρηση είναι η ριζική αντίληψη των αγορών επικοινωνίας ως ποιοτικώς διαφορετικών από άλλες αγορές. Το άρθρο αυτό επιχειρεί να δείξει ότι οι παραχωρήσεις αυτές είναι παραπλανητικές.

2. Η ρύθμιση και η αγορά dot.com χωρίς μεσολάβηση

Το Ιντερνετφιλικό πλαίσιο που έχει τεθεί με τις πρωτοβουλίες κυβερνήσεων και μη κυβερνητικών οργανισμών προβάλ την τρέχουσα ηγεμονική άποψη ως προς το θέμα της ρύθμισης, άποψη η οποία συνιστά ισχυρή αντιρυθμιστική δύναμη που δικαιοδοτεί την άκριτη εισαγωγή του ηλεκτρονικού εμπορίου στη σφαίρα της επικοινωνίας και κυριολεκτικά απειλεί να εξολοθρεύσει μια σειρά από υπάρχουσες παραδόσεις του χώρου της επικοινωνίας στο όνομα της τεχνολογικής αλλαγής. (CEC 1994, 1997, Ε.P. 2001,2002, Clinton Administration 1995, 1997, OECD 1995, 1997) (σημ) Μια τέτοια ηγεμονική άποψη για τη ρύθμιση, δεν είναι βέβαια δυνατόν να αναλυθεί εξαντλητικά στα πλαίσια αυτού του άρθρου, ωστόσο είναι σαφές πως αγνοεί την ηλεκτρονική μεσολάβηση, και στηρίζεται πάνω στο μύθο της εντός δικτίου εμπειρίας χωρίς μεσολάβηση.
Σύμφωνα με μια τέτοια άποψη, το Ιντερνέτ είναι ένα νέο μέσο, η τεχνολογία του οποίου καταργεί οποιοδήποτε ρυθμιστικό καθεστώς και η φύση του οποίου είναι σε τέτοιο βαθμό όμοια με εκείνη της ελεύθερης αγοράς ώστε να επιτρέπεται η θεώρηση ότι οποιουδήποτε είδους ρυθμίσεις βλάπτουν ουσιαστικά τις βασικές του λειτουργίες. Η άποψη αυτή συγκροτείται με βάση τρεις κεντρικές αξιωματικές θέσεις: τον αντικρατισμό, τον ψηφιακό ντετερμινισμό και τον ντετερμινισμό της αγοράς
Σύμφωνα με τη σχετική αντικρατική αντίληψη το «εικονικό» δεν μπορεί να βρίσκεται υπό τη νομοθετική τυραννία του πραγματικού. Αυτό σημαίνει ότι η πραγματική κυβέρνηση είναι περιττή στον εικονικό κόσμο και, συνεπώς, ότι η ρύθμισή του δεν συναρτάται από ήδη ισχύοντες νόμους. Αντ’ αυτού θεωρείται ότι παραμένει εκκρεμής και υποκείμενη στη απόλυτη δικαιοδοσία της άρτι καθιερωθείσας ψηφιακής πολιτείας (polity).
Επιπλέον, προβάλλεται η θέση ότι η φύση της διακυβέρνησης στον εικονικό κόσμο υπαγορεύεται από τα ουσιαστικά τεχνολογικά χαρακτηριστικά του Ιντερνέτ και ότι αυτά απαιτούν μια νέα μορφή ρύθμισης. Στην καρδιά αυτού του ψηφιακού ντετερμινισμού βρίσκεται η θεματική της αλλαγής, η ιδέα δηλαδή ότι η τεχνολογία έχει προκαλέσει ρήξη με το παρελθόν και ότι κατά συνέπεια κινούμαστε αναπόφευκτα προς μία νέα οικονομική εποχή, τα χαρακτηριστικά της οποίας είναι δραματικώς διαφορετικά από αυτά του παρελθόντος, και της οποίας οι ιδιότητες και οι λειτουργίες δεν μπορούν να γίνουν κατανοητές με παλαιές μεθόδους ανάλυσης. Οι βασικές ιδιότητες που «μεταγγίζει» η ψηφιακή τεχνολογία σε οποιοδήποτε οικονομικό περιβάλλον είναι η καινοτομία και ο δυναμισμός. Ο δεύτερος καταστρέφει την ισχύ του μονοπωλίου και εξασφαλίζει τον αυτόματο εκδημοκρατισμό.
Η ιδέα ότι η τεχνολογία έχει ουσιώδεις ιδιότητες οδηγεί την υπό εξέτασιν ηγεμονική άποψη σε έναν ενδιάθετο νατουραλισμό (naturalism) Η ψηφιακή τεχνολογία θεωρείται ότι υπάγεται σε φυσικούς νόμους, όπως ένα βιολογικό είδος. Ο Negroponte μιλάει για το «DNA της ψηφιακής πληροφορίας», ο Levinson γράφει βιβλίο για την εξέλιξη του λογισμικού (software), η Dyson μιλάει για «δαρβινισμό και memes”( Dyson 1998, Lewinson 1998, Negroponte 1995) Το Ιντερνέτ νοείται ως μία αυτόνομη, αυτορυθμιζόμενη, μεταλασσόμενη οντότητα, η οποία βελτιώνεται μέσω της φυσικής της εξέλιξης. Η υποκείμενη ιδέα είναι ότι το Ιντερνέτ, ως βιολογικός οργανισμός, θα κινηθεί αυτόματα προς την τελειοποίησή του – κατά συνέπεια, η όποια παρεμβολή στις λειτουργίες του μπορεί να αποδειχθεί επιζήμια.
Ένας τέτοιος νατουραλισμός ενδυναμώνει μια τρίτη αντιρυθμιστική διάσταση της ηγεμονικής άποψης: τον ψηφιακό ντετερμινισμό. Ο όρος αυτός αναφέρεται στη δημοφιλή αντίληψη ότι το Ιντερνέτ προκαλεί μια οικονομία βασισμένη στην αφθονία και όχι στην ανεπάρκεια. Μια οικονομία στην οποία η ζήτηση και οι καταναλωτές καθορίζουν τιμές και καθοδηγούν τις αγορές, και στις οποίες η ζήτηση ισοδυναμεί με την προσφορά με αποτέλεσμα οι τιμές να καθορίζονται στο ελάχιστο δυνατό επίπεδο•, μια οικονομία στην οποία τα ολιγοπώλια αποφεύγονται λόγω του χαμηλού κόστους εισόδου στην αγορά και της απουσίας διακίνησης• οι δυσλειτουργίες της αγοράς αποτελούν παρελθόν, και η αγοραστική ποικιλία είναι εγγυημένη (Henning 1998:31, Hagel and Amstrong 1997, Taspcot 1996) .
Ένας τέτοιος ντετερμινισμός της αγοράς ορίζει την dot.com οικονομία ως εγγενώς δυναμική, ως μια τεχνολογία που καταργεί οικονομίες κλίμακος και εύρους, καταργεί τη διακίνηση και τα ανταγωνιστικά προτερήματα. Άρα, η τιμή στο Ιντερνέτ ισοδυναμεί με την οριακή θέληση πληρωμής• και έτσι αντί για ανεπάρκεια προσφοράς, η dot.com οικονομία επιδεικνύει ανεπάρκεια ζήτησης. Όπως επισημαίνει ο Bill Gates (Gates 1996:73):
«Ο καπιταλισμός, αποδεδειγμένα το μεγαλύτερο από τα κατασκευασμένα οικονομικά συστήματα, έχει, κατά την τελευταία δεκαετία αποδείξει εμφανώς τα προτερήματά του έναντι των εναλλακτικών συστημάτων. Καθώς το Ιντερνέτ κινείται προς το ευρυφασματικό, παγκόσμιο διαδραστικό δίκτυό του, αυτά τα προτερήματα θα αμβλυνθούν. Παροχείς υπηρεσιών και προϊόντων θα βλέπουν τι θέλουν οι αγοραστές πολύ πιο αποτελεσματικά από ποτέ άλλοτε, και οι καταναλωτές θα αγοράζουν πιο αποτελεσματικά. Νομίζω ότι ο Adam Smith θα ήταν ευχαριστημένος.» (Gates 1996:73)
Παρ' όλο που ο νατουραλισμός δεν αποτελεί βασικό στοιχείο στη σκέψη του αγαπημένου κλασικού φιλελεύθερου οικονομολόγου του B. Gates, είναι σημαντικός για τη δουλειά του επιφανούς νεοφιλελεύθερου οικονομολόγου F. Hayek (Ioanidis 1991). Για τον Hayek, η αγορά νοείται ως αυτόνομη, αυτορυθμιζόμενη οντότητα κινούμενη προς την τελειότητα, καθότι διορθώνει αυτόματα τις ατέλειές της και μεταλλάσσεται μέσα στο χρόνο. Η υποτιθέμενη ομοιότητα μεταξύ του Ιντερνέτ ως φυσικής οντότητας και της αγοράς ως φυσικού φαινομένου έχει χρησιμοποιηθεί με επιδέξιο τρόπο από τους Ιντερνετφιλικούς που πρόσκεινται στη θεώρηση του ντετερμινισμού της αγοράς προκειμένου να αποδειχθεί η ύπαρξη φυσικού συσχετισμού μεταξύ αγοράς και Ιντερνέτ. H dot.com οικονομία βασίζεται εννοιολογικά σε αυτό τον συσχετισμό. Η ελεύθερη αγορά και το Ιντερνέτ παρουσιάζονται ως οντότητες ουσιαστικά παρόμοιες, εγγενώς συσχετιζόμενες, όμοιες σε φύση και σε συμπεριφορά4 (Barlow 1997). Αυτό βέβαια λειτουργεί ενδυναμωτικά για τα επιχειρήματα του νατουραλισμού και των δύο θέσεων. Το αποτέλεσμα είναι ένας ολοένα αυξανόμενος νατουραλιστικός φαύλος κύκλος, χαρακτηριστική διατύπωση του οποίου βρίσκουμε στον Kahin:
«Η αγορά, πάλι, δεν έχει ποτέ της κινηθεί τόσο γρήγορα. Για μια αυξανόμενη επενδυτική κοινότητα, το Ιντερνέτ θεωρείται όχι μόνο ως το κάποτε και μελλοντικό ΝΙΙ, (Νational Information Infrastructure – Εθνική Υποδομή Πληροφορίας), αλλά και ως μεγάλος ορίζοντας καινοτομίας και επιχειρηματικής τόλμης. Είναι ένα οργανικό πλέγμα φυσικό, λογικό και θεσμικό ταυτόχρονα, με απύθμενο πλούτο και ζωτικότητα. Έχει μια απόκοσμη ομοιότητα με αυτή την ίδια την αγορά – η οποία, με τον ερχομό του ηλεκτρονικού εμπορίου, πρόκειται να ηλεκτροδοτηθεί με έναν αμφίδρομο εναγκαλισμό.» (Kahin, 1997: 184)
Ο αντικρατισμός, ο ψηφιακός ντετερμινισμός και ο ντετερμινισμός της αγοράς μαζί υποστηρίζουν την τρέχουσα ηγεμονική προσέγγιση στα ζητήματα ρύθμισης. Αυτή η προσέγγιση πρεσβεύει ότι το Ιντερνέτ είναι ένα ουσιωδώς διαφορετικό μέσο και απαιτεί ένα ουσιωδώς διαφορετικό πρότυπο σκέψης σε ό,τι αφορά τη ρύθμιση, λόγω των ιδιοτήτων παγκοσμιοποίησης και εκδημοκρατισμού που το διαπνέουν5. Η τεχνολογία υπαγορεύει το νέο ρυθμιστικό πρότυπο, σύμφωνα με το οποίο οι ρυθμιστές ορίζονται ως ανίσχυροι έναντι στην παγκοσμιότητα του μέσου και δέχονται ότι η παρέμβαση στη φυσική εξέλιξη του μέσου θα είχε καταστροφικά αποτελέσματα για την ανάπτυξή του. Εν ολίγοις, θεωρείται ότι το Ιντερνέτ, αν αφεθεί παντελώς ελεύθερο, μπορεί να επιφέρει την τέλεια αγορά.
Το νεοπαγές αυτό πρότυπο αποκλείει επίσης όποια ρυθμιστική προσέγγιση αντιμετωπίζει την τεχνολογία ως δημόσιο αγαθό καθοδηγούμενο όχι από τη φυσική του δυναμική αλλά από την παραγωγή πολιτικής. Απαιτεί την άκριτη εισαγωγή του ηλεκτρονικού εμπορίου στη νομοθεσία που σχετίζεται με το Ιντερνέτ με το σκεπτικό ότι εφόσον το Ιντερνέτ εκδημοκρατίζει, τα οφέλη του δεν θα πρέπει να περιοριστούν μόνο στην επικοινωνία. θα πρέπει να ανταλλάσσονται (μέσω αυτού) αγαθά αλλά και προϊόντα. Κατά συνέπεια, το Ιντερνέτ ορίζεται ως πλατφόρμα διανομής (delivery platform) αντί ως μέσο επικοινωνίας (Clinton Administration 1993, 1995, 1997, Clinton 1998, CEC 1997, E.P. 2001, 2002). Αποτελεί ειρωνεία το ότι ο ορισμός του Ιντερνέτ ως κάτι παραπάνω από μέσο επικοινωνίας χρησιμοποιείται ως επιχείρημα για την περαιτέρω απορύθμιση των βιομηχανιών επικοινωνίας, με τη λογική ότι εάν το Ιντερνέτ διευκολύνει την ανταλλαγή περισσότερων του ενός προϊόντων, τότε ένα φιλελεύθερο περιβάλλον μπορεί να προστρέξει καλύτερα στις ανάγκες αυτής της τεχνολογίας (Bangemann 1997, 1997a, CEC 1994:8, 15, OECD 1996, OECD 1997).
Η ιδέα γύρω από την οποία οργανώνεται αυτή η ηγεμονική προσέγγιση της σύγχρονης πολιτικής στρατηγικής είναι αυτή της σύγκλισης. Η άποψη που προβάλλεται με θρησκευτική σχεδόν ευλάβεια είναι ότι η σύγκλιση καθιστά περιττή τη ρύθμιση έτσι όπως αυτή είναι γνωστή και ότι είναι αδιανόητο να μιλάμε για ρύθμιση σε έναν συγκλίνοντα κόσμο. Έτσι η σύγκλιση δίνει άλλοθι στον αντι-κρατισμό και την απορύθμιση.
Η νέα πρόταση είναι ότι οι τηλεπικοινωνίες, όπου η ρύθμιση έχει πια φιλελεύθερη κατεύθυνση, και η ραδιοτηλεόραση, όπου οι ρυθμίσεις είναι πιο αυστηρές, συγκλίνουν. Θεωρείται λοιπόν μη φρόνιμο κα αναποτελεσματικό από τεχνολογικής απόψεως να υπάρχουν δύο ρυθμιστικά πρότυπα για κάτι που πλέον τείνει να γίνει μία τεχνολογία. Η βιώσιμη λύση σ’ αυτό το πρόβλημα είναι η κατάργηση ενός από τα δύο ρυθμιστικά πρότυπα. Το πρότυπο που οφείλει να καταργηθεί πρέπει να είναι αυτό της ραδιοτηλεόρασης, καθώς είχε σχεδιαστεί για να ικανοποιήσει τους στόχους της εποχής του κράτους-έθνους που τείνει να αποτελέσει παρελθόν. Αυτό σημαίνει ότι το ραδιοτηλεοπτικό πρότυπο, κατά το οποίο η παρέμβαση με σκοπό τη διατήρηση του δημοκρατικού συστήματος διακυβέρνησης παραμένει ένα σημαντικό ζήτημα, θα πρέπει να ενταχθεί ή και να καταργηθεί εντελώς, ώστε να δώσει τη θέση του στο τηλεπικοινωνιακό πρότυπο το οποίο, ως φιλελεύθερο, μπορεί να εξυπηρετήσει τη ταχύτατα μεταβαλλόμενη ψηφιακή εποχή (CEC 1997, Clinton Administration 1997). Με άλλα λόγια, η συσχέτιση ενός απορυθμισμένου πλαισίου πολιτικής και των τεχνολογιών υπό σύγκλιση ορίζεται ως φυσική (Kahin and Nesson 1997. Ένα απορυθμισμένο περιβάλλον, απαλλαγμένο από την κυβερνητική γραφειοκρατία, τα οικονομικά σύνορα των εθνικών κρατών και οι προστατευτικοί του πολιτισμού δασμοί είναι πιο ευέλικτο, και έτσι μπορεί να αντιδρά καλύτερα στις συνεχείς μεταβολές που επιφέρει η ψηφιακή τεχνολογία.

3. Η ηλεκτρονική μεσολάβηση και η dot.com οικονομία

Σύμφωνα με το πρότυπο που περιγράφηκε παραπάνω, η dot.com οικονομία γίνεται αντιληπτή ως μία οικονομία χωρίς δομές. Μας παρουσιάζεται η εικόνα ενός Ιντερνέτ χωρίς προβλήματα, που στερείται ισχυρών ρυθμίσεων, μιας ουσιαστικά διαφανούς, άμεσης αγοράς που αποτελείται από κυρίαρχα άτομα, ενός κόσμου χωρίς μεσολάβηση, εφόσον με οικονομικούς όρους οι διαμεσολαβητές καταστρέφουν τις διαδικασίες της ελεύθερης αγοράς.
Σε αφηρημένο επίπεδο, η περίπτωση να αποδειχθεί ποτέ η πιθανότητα επίτευξης μιας τέτοιας κατάστασης υπονοεί την ανατροπή ισχυρών επιχειρημάτων από τη φιλοσοφία της γλώσσας, τα οποία εδραιώνουν το ότι η γλώσσα και η αντίληψη είναι κοινωνικά εξαρτημένες και έτσι η προσωπική επιθυμία και η αυτονομία τελούν πάντα υπό συμβιβασμό. Επιπλέον, μια τέτοια στάση αποφεύγει να λάβει υπόψη της τις μαρξιστικές αντιρρήσεις στην ιδέα ότι ο άνθρωπος μπορεί να διαχωριστεί από την κοινωνία και να λειτουργεί ως κυρίαρχο ον.
Πέρα από τέτοιες αφηρημένες αντιρρήσεις, το παραπάνω πρότυπο βρίσκεται σε οξεία αντίθεση με τα μοτίβα της αυξανόμενης υπερ-μεσολάβησης στο Ιντερνέτ. Το Ιντερνέτ είναι χώρος επικοινωνίας στον οποίο η δύναμη των ηλεκτρονικών διαμεσολαβητών αυξάνεται. Η ηλεκτρονική μεσολάβηση παράγει μια ισχυρή λογοκρισία της αγοράς, διότι οι ηλεκτρονικοί διαμεσολαβητές λειτουργούν ως διανομείς του δικτυακού κόσμου, ουσιαστικά προβάλλοντας ένα είδος περιεχομένου και αφήνοντας άλλα είδη στο περιθώριο, μέσω διαδικασιών που θα εξετάσουμε παρακάτω
Ο όρος «ηλεκτρονικός διαμεσολαβητής» αναφέρεται σε όποια οντότητα ή διαδικασία μεσιτεύει (mediates) την εντός δικτίου (on-line) εμπειρία, δηλαδή σε οτιδήποτε βρίσκεται μεταξύ του χρήστη και της από αυτόν επιθυμητής εντός δικτίου (on-line) δραστηριότητας. Αυτό περιλαμβάνει λογισμικά, πλοηγητικά εργαλεία (navigational tools), λογισμικά φιλτραρίσματος (filters), παροχείς υπηρεσιών Ιντερνέτ (Internet Service Providers), ιστότοπους-πύλες (portal sites), μηχανές αναζήτησης (search engines). Τα είδη ηλεκτρονικής μεσολάβησης που προσφέρονται διαφέρουν σημαντικά. Για παράδειγμα οι πελάτες λογισμικού όπως οι πελάτες αλληλογραφίας Windows (λχ Eudora και Pegasus) επιτρέπουν τη διαχείριση και ανταλλαγή ηλεκτρονικών μηνυμάτων σε ένα προσωπικό υπολογιστή αλλά δεν επιτρέπουν στον χρήστη να αναζητήσει άλλους χρήστες στον κεντρικό διακομιστικό υπολογιστή (πράγμα που επιτρέπεται, λ.χ., από τις επικοινωνίες που βασίζονται σε UNIX με την εντολή “finger”). Παρομοίως, κάποια λογισμικά πλοήγησης είναι δομημένα γύρω από μία αναλογία βασισμένη στον χώρο (λ.χ. Netscape Navigator) και άλλα όχι (λ.χ. Web Stalker).
Παρ' όλες τις διαφορές στην προσφερόμενη ηλεκτρονική μεσολάβηση, οι ηλεκτρονικοί διαμεσολαβητές είναι αξιοπρόσεκτα παρόμοιοι με κριτήριο τη φύση των υπηρεσιών που ισχυρίζονται ότι παρέχουν. Τέτοιοι ισχυρισμοί γίνονται εμφανείς στις καμπάνιες μάρκετινγκ και διαφήμισης εταιρειών που προσφέρουν ηλεκτρονική μεσολάβηση. Εκείνο που τέτοιες εταιρίες υποτίθεται ότι προσφέρουν είναι τα μέσα με τα οποία το Ιντερνέτ μπορεί να οργανωθεί προκειμένου να μπορεί να λειτουργήσει. Με άλλα λόγια, οι ηλεκτρονικοί διαμεσολαβητές προσδίδουν λειτουργικότητα σε κάτι που αλλιώς αντιλαμβάνονται ως μια σχετικά άναρχη εμπειρία, δομούν τον εντός δικτίου (on-line) κόσμο. Όπως χαρακτηριστικά διακηρύσσει η εταιρία America On-line, «οργανώνουμε το δίκτυο για σας». Το επιχείρημα είναι ότι μια τέτοια λειτουργικότητα ουσιαστικά ενδυναμώνει τον χρήστη επιτρέποντάς του/της να διαχειρίζεται πληροφορίες και έτσι να ελέγχει την εμπειρία του/της στο Ιντερνέτ. Η αιτιολογία που παρουσιάζεται είναι συγγενής με εκείνη που δικαιολογεί την ανάγκη για ένα γραφικό περιβάλλον (interface) όπως το σύστημα Windows στους υπολογιστές: τα Windows κάνουν τη χρήση υπολογιστών λειτουργική για τον «κοινό χρήστη» με την προσθήκη ενός γραφικού περιβάλλοντος που αναπαριστά τις κύριες λειτουργίες του υπολογιστή για το χρήστη. Κατά τον ίδιο τρόπο, οι ηλεκτρονικοί διαμεσολαβητές προσθέτουν ένα περιβάλλον στην ανοργάνωτη συλλογή από πληροφορίες που προσφέρει το Ιντερνέτ.
Η κατασκευή του Ιντερνέτ ως χαώδη εικονικού χώρου ισχυροποιεί το επιχείρημα που παρουσιάζεται από τους ηλεκτρονικούς διαμεσολαβητές σε τέτοιο βαθμό ώστε η ηλεκτρονική μεσολάβηση να έχει γίνει απαραίτητη στη λειτουργία του. Υποστηρίζεται ότι και μόνο ο όγκος των εντός δικτίου (on-line) πόρων απαιτεί την οργάνωση του υπάρχοντος on-line υλικού, εφόσον μόνο με την οργάνωση του δικτύου μπορεί να υπάρξει λειτουργικότητα σε έναν κατά τα άλλα ακαθόριστο εικονικό χώρο. Μια τέτοια οργάνωση, που ουσιαστικά είναι μια διαδικασία διάρθρωσης, παρουσιάζεται εσφαλμένα ως ουδέτερο έργο, σαν να επρόκειτο για καθαρά λειτουργικό θέμα. Αυτό διαφαίνεται από την περιγραφή των λειτουργιών των διάφορων ηλεκτρονικών διαμεσολαβητών. Ας εξεταστεί, για παράδειγμα, το σχόλιο ενός ερευνητή της εταιρείας Forrester για το κατά πόσον οι πύλες θα κυριαρχήσουν στο Ιντερνέτ: «η πύλη απλά συναθροίζει στοιχεία και πληροφορίες σε ένα μέρος για την ευκολία των χρηστών. Το ζήτημα είναι η λειτουργία, όχι η κυριαρχία.» (Forrester 1998)
Η ανάγκη για οργάνωση του Ιντερνέτ προβάλλεται ως ακόμα πιο επιτακτική μεσω της ιδέας ότι όσο οι εντός δικτίου (on-line) πηγές δεν έχουν ακόμα καταγραφεί, το Ιντερνέτ παραμένει ανασφαλές πεδίο. Αυτό το επιχείρημα ουσιαστικά δικαιολογεί την ύπαρξη τεραστίου αριθμού διαμεσολαβητών, όπως τα φίλτρα, τα οποία προσθέτουν λειτουργικότητα στο Ιντερνέτ με το να αποκλείουν την πρόσβαση σε συγκεκριμένο υλικό.
Για όλους τους παραπάνω λόγους, η ηλεκτρονική μεσολάβηση παρουσιάζεται ότι προσφέρει μια σημαντική υπηρεσία στον εντός δικτίου (on-line) κόσμο: αυτή της δόμησης. Η εν λόγω δόμηση υποτίθεται ότι διαφέρει από τις εκτός δικτίου (off-line) ανάλογές της διότι συνοδεύεται από το μοναδικό στοιχείο της εξατομίκευσης. Με το να δίνεται στον χρήστη η δύναμη να εξατομικεύει την οργάνωση των πληροφοριών σύμφωνα με την προσωπική του θέληση, ο χρήστης είναι που ορίζει ουσιαστικά τη λειτουργικότητα που παρέχεται από την εν λόγω δόμηση.

4. Τα μειονεκτήματα της ηλεκτρονικής μεσολάβησης

Το ότι οι ηλεκτρονικοί διαμεσολαβητές δεν προσφέρουν ουδέτερες υπηρεσίες είναι ως ένα σημείο αυταπόδεικτο καθότι, σε βασικό επίπεδο, οι ηλεκτρονικοί διαμεσολαβητές είναι ιδιωτικές εταιρείες με στόχο το κέρδος υπό τις παραμέτρους του ύστερου καπιταλισμού. Αυτό σημαίνει ότι οι προσφερόμενες υπηρεσίες προσθέτουν λειτουργικότητα στην πλοήγηση, ενώ μεγιστοποιούν τα έσοδα της εταιρίας. Η ουδετερότητα θυσιάζεται όταν πρόκειται για το κέρδος και μόνον απαντώντας στις ανάγκες του μέσου αγοραστή μπορούν οι εταιρείες να ωφεληθούν από οικονομίες κλίμακος και να έχουν κέρδη.
Επίσης, είναι σημαντικό να εκτιμηθεί η λειτουργία των ηλεκτρονικών διαμεσολαβητών για τις επικοινωνίες μέσω Ιντερνέτ συνολικά. Οι ηλεκτρονικοί διαμεσολαβητές είναι απολύτως απαραίτητοι για μια δόμηση του Ιντερνέτ που ευνοεί την εμπορευματοποίηση. Κατατέμνουν κοινά, εξατομικεύουν και κατηγοριοποιούν πληροφορίες. Ουσιαστικά παρέχουν τα μέσα για τη συσκευασία του εντός δικτίου (on-line) περιεχομένου.
Οι ιστότοποι-πύλες αποτελούν χαρακτηριστικό δείγμα των προβλημάτων που ενέχει η ηλεκτρονική μεσολάβηση και καταδεικνύουν ισχυρά αντεπιχειρήματα ως προς τον ρόλο που διαδραματίζουν οι ηλεκτρονικοί διαμεσολαβητές στις επικοινωνίες μέσω Ιντερνέτ. Οι πύλες εξατομικεύουν το περιεχόμενο και κατηγοριοποιούν ιστοσελίδες στο δίκτυο. Αυτή η εξατομίκευση δεν ωφελεί τους χρήστες, ωφελεί τις εταιρείες. Οι πύλες κατευθύνουν την προσοχή του χρήστη, συναθροίζουν τη διακίνηση πληροφοριών και παρουσιάζουν μια ψευδαίσθηση εξατομίκευσης. Αυτές είναι βασικές λειτουργίες για την περαιτέρω εμπορευματοποίηση του Ιντερνέτ. Η νομιμοποίηση μιας τέτοιας ηλεκτρονικής μεσολάβησης χωρίς την υποχρέωση λογοδοσίας πηγάζει από την υπόσχεση ότι έτσι η on-line εμπειρία εξατομικεύεται. Το σκεπτικό μοιάζει να είναι: εφόσον η εξατομίκευση κινείται και καθοδηγείται από τον χρήστη, τι ενδιαφέρει εάν υπάρχει μεσολάβηση από τη μεριά της πύλης.
Η πραγματική χρήση των ιστότοπων-πυλών προς και από ένα εμπορικό Ιντερνέτ καταδεικνύεται μέσα από μια σειρά προβλημάτων και αντιφάσεων που μπορούν να παρατηρηθούν στη λειτουργία τους6.

5. Η απουσία ενός συνόλου κατανοητών στόχων

Υπάρχει μια βασική έλλειψη ενός συνόλου κατανοητών στόχων, μιας δήλωσης της αποστολής που υποτίθεται ότι έχουν οι διαμεσολαβητές, αν εξαιρέσουμε την ως άνω λειτουργία της δόμησης και εξατομίκευσης. Μια τέτοια έλλειψη γίνεται έκδηλη στην κρίση που προκύπτει από το πώς ορίζονται βασικοί όροι που περιγράφουν τις προσφερόμενες υπηρεσίες. Για παράδειγμα, οι ενότητες στις οποίες κατατάσσεται το on-line υλικό αναφέρονται ως «κατηγορίες», «κανάλια» και «κέντρα», σαν να επρόκειτο για λέξεις συνώνυμες. Αναλόγως, τα on-line περιβάλλοντα στα οποία παρουσιάζονται αυτές οι ταξινομημένες πληροφορίες αναφέρονται ως «κόμβοι» (hubs), «κατάλογοι των καταλόγων», «πύλες», χωρίς να ορίζονται ή να διαφοροποιούνται οι έννοιες αυτές.
Γενικά, δεν υπάρχει κανένα σύνολο κανόνων, καμία δήλωση αποστολής και κανένας κώδικας δεοντολογίας ώστε να δίνεται μια σαφής και κατανοητή περιγραφή του τι προσφέρουν οι πύλες στους καταναλωτές. Βέβαια, εδώ πρέπει να γίνει μια διαφοροποίηση μεταξύ ιστότοπων και πυλών, καθότι η ΑΟL (στις ΗΠΑ), η MSN.com και η Geocities αποτελούν πιθανές εξαιρέσεις. Η Geocities προσφέρει μια αρκετά σαφή δήλωση αποστολής, κατά την οποία η πύλη προσπαθεί «να διατηρήσει μια συνεχιζόμενη ισορροπία μεταξύ της εμπορικής βιωσιμότητας και μιας φιλοσοφίας στη σύνταξη που ευνοεί τη δημιουργικότητα και την ελευθερία της έκφρασης.» (Geocities 1999).
Με τις παραπάνω εξαιρέσεις, οι ιστότοποι, στο μέτρο που παρέχουν κάποια περιγραφή του τι προσφέρουν, παρέχουν μια μάλλον ασαφή περιγραφή. Εκείνη της Yahoo είναι η πιο συγκεκριμένη, καθώς δηλώνεται ότι η Yahoo προσφέρει «ένα σύμπλεγμα επώνυμου προγραμματισμού στο δίκτυο, … τον πρώτο on-line οδηγό πλοήγησης, … επικεντρωμένες πηγές και υπηρεσίες επικοινωνιών για ένα ευρύ φάσμα κοινού.» (Yahoo 1999a) Όμως, η Lycos, που έχει ένα 40% του φάσματος των καταναλωτών ως κόμβος του Ιντερνέτ, δίνει τον παρακάτω διαχωρισμό μεταξύ «πύλης» και «κόμβου»: «Η Lycos, με την εξέλιξή της από πύλη, που υπονοεί μια δίοδο την οποία περνούν οι χρήστες καθ’οδόν προς άλλους προορισμούς, σε κόμβο, έχει τη δυνατότητα να εξυπηρετήσει όλες τις βασικές ανάγκες των επισκεπτών της, δρώντας ως βάση και πρωταρχική πηγή στο δίκτυο για τους χρήστες της.» (Lycos 1999)
Η απουσία ενός κατανοητού συνόλου στόχων συμπορεύεται με τον άνομο κώδικα δεοντολογίας που διαφαίνεται από τη γενική απροθυμία ή και άρνηση λήψης οποιασδήποτε ευθύνης για τις προσφερόμενες υπηρεσίες. Αυτό το φαινόμενο μπορεί να διαιρεθεί σε δύο προβληματικούς τομείς: την αποποίηση ευθύνης, και την αποτυχία προστασίας του χρήστη.

5.α. Η αποποίηση ευθύνης για το περιεχόμενο

Οι εν λόγω ιστότοποι αποποιούνται ρητώς οποιαδήποτε ευθύνη ως προς την ακρίβεια, ορθότητα ή αξιοπιστία του περιεχομένου του ιστοτόπουου, ή και των πληροφοριών που παρέχουν για άλλους ιστότοπους. Αυτό δηλώνεται στο γενικότερο πλαίσιο της αποποιήσης ευθύνης ως προς την ακρίβεια των πληροφοριών που παρέχονται από διαφημίσεις κλπ., και συμπεριλαμβάνεται στις συμφωνίες των όρων χρήσης. Οι συμφωνίες αυτές γίνονται διαθέσιμες στο χρήστη μόνο εάν το ζητήσει, με αποτέλεσμα να μην γνωρίζουν όλοι οι χρήστες ότι οι πύλες δεν είναι νομικά ή με άλλον τρόπο δεσμευμένες να παρέχουν αξιόπιστες πληροφορίες. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελούν οι όροι χρήσης της Excite, που συμπεριλαμβάνουν τη ρήτρα ότι ο χρήστης δεν μπορεί να προϋποθέσει ότι θα πληρούται η απαίτησή του να είναι «αδιάκοπες, έγκαιρες, ασφαλείς ή αλάθητες» οι υπηρεσίες της εταιρείας (Εxcite 1999). Το ίδιο ισχύει και για την Lycos: «Ο κατάλογος των καταλόγων Ιντερνέτ της Lycos, και κατά συνέπεια και η ίδια η εταιρία, αποποιείται ρητώς πάσα ευθύνη για την ακρίβεια, το περιεχόμενο ή τη διαθεσιμότητα του περιεχομένου των πληροφοριών» (Lycos 1999). Η γενική θέση που προτείνεται από τους όρους χρήσης είναι ότι οι ιστότοποι-πύλες δεν είναι ιστότοποι παροχής περιεχομένου και κατά συνέπεια δεν μπορούν να εγγυηθούν το περιεχόμενό τους. Σύμφωνα με την αντίληψή τους, αυτό που παρέχεται δεν είναι περιεχόμενο αλλά ένας γενικός οδηγός πηγών του δικτύου.

5.β. Αποτυχία προστασίας του χρήστη

«Δεν μπορεί να θεωρηθεί ότι η aol.co.uk ή το περιεχόμενό της είναι αλάθητο ή ότι θα είναι κατάλληλο για τον συγκεκριμένο σκοπό για τον οποίο χρησιμοποιείται. H AOL μπορεί, κατ’ απόλυτη προαίρεσή της και σε οποιονδήποτε χρόνο να τροποποιήσει ή και να διακόψει τη λειτουργία της aol.co.uk, να περιορίσει, παύσει ή διακόψει την χρήση της ή/και να επιφέρει αλλαγές σ’ αυτούς τους όρους χρήσης». (AOL/B 1999)
Η παραπάνω ρήτρα από τους όρους χρήσης της AOL είναι χαρακτηριστική και των 8 πυλών που εξετάστηκαν. Όλοι οι ιστότοποι-πύλες δύνανται να διακόψουν τις υπηρεσίες τους σε μέλη-χρήστες τους χωρίς προειδοποίηση• επίσης διατηρούν το δικαίωμα να τροποποιήσουν τους όρους χρήσης χωρίς προειδοποίηση. Η ερώτηση που πρέπει να τεθεί εδώ είναι κατά πόσο τέτοιοι όροι χρήσης πρέπει να συγκριθούν με αυτούς της ραδιοτηλεόρασης, όπου θα ήταν παράτυποι, ή με αυτούς των εταιριών τηλεφωνίας, όπου τέτοιες πρακτικές θα ήταν προβληματικές. Αυτό που είναι επίσης σημαντικό είναι ότι τέτοιοι όροι χρήσης δεν δίνονται αυτόματα στους χρήστες εάν αυτοί δεν είναι ενεργοί συνδρομητές ή χρήστες μιας προσωποπαγούς υπηρεσίας. Επιπλέον, η φύση τους είναι τέτοια ώστε οι ιστότοποι-πύλες δεν χρειάζεται να είναι υπόλογοι για την λειτουργία τους παρά μόνον ως οικονομικές οντότητες απέναντι σε καταναλωτές.
Εν ολίγοις, οι όροι χρήσης των εταιρειών που διαχειρίζονται ιστότοπους-πύλες δεν αναγνωρίζουν ότι οι υπηρεσίες που παρέχουν δεν είναι μόνο λειτουργικές, λ.χ. πρόσβαση σε περιεχόμενα, αλλά ότι παρέχουν ουσιαστικά περιεχόμενο, και όταν το κάνουν, θεωρούν αυτό το περιεχόμενο ως πιθανώς στερούμενο αξίας και έτσι αρνούνται να πάρουν την ευθύνη για αυτό. Τούτο αποτελεί ολοκληρωτική αποποίηση του πολιτιστικού ρόλου που εκ των πραγμάτων αναλαμβάνουν οι ιστότοποι-πύλες.
Υπάρχουν περιπτώσεις όπου η μη νομιμότητα μιας τέτοιας αποποίησης γίνεται πιο έκδηλη. Για παράδειγμα, στην περίπτωση της Geocities, η οποία αυτο-ορίζεται7 ως «ένα σύμπλεγμα ανθρώπων μιας επιχείρησης που βρίσκεται κάτω από την ομπρέλα του παγκόσμιου ιστού, οι όροι χρήσης/οδηγοί περιεχομένου αναφέρουν ότι το γυμνό απαγορεύεται στην Geocities. Προς δικαιολόγηση αυτής της απόφασης, η εταιρία δηλώνει: «έχουμε κατεργαστεί προσεκτικά τις κατευθυντήριες γραμμές μας για να διατηρηθούν τα πρότυπα που είναι σύμφωνα με την κοινή γνώμη της κοινότητας του Ιντερνέτ και των κοινωνιών του κόσμου γενικότερα, πράγμα που περιλαμβάνει την απαγόρευση του γυμνού και της πορνογραφίας». Μια τέτοια δήλωση είναι ανακριβής, καθότι το πορνογραφικό υλικό παρέχει σημαντικό εισόδημα στο δίκτυο γενικά, πράγμα που διαπιστώνεται με το γεγονός ότι η λέξη ‘σεξ’ είναι η πλέον αναζητούμενη λέξη (Search Net 1999). Παρ' όλ’ αυτά, με αυτό τον τρόπο προβάλλεται η χαρακτηριστική χροιά της Geocities ως χώρου στο κυβερνοδιάστημα. Η Geocities δεν είναι απλώς μια πλατφόρμα, είναι μια πλατφόρμα με αντιπορνογραφική προκατάληψη (Geocities 1999)8.

6. Υποχρέωση λογοδοσίας και συγγραφική κυριότητα

Για να διατηρηθεί η ιδέα της ουδετερότητας και της λειτουργικότητας της δόμησης του περιεχομένου τους, οι ιστότοποι ονοματοθετούν το περιεχόμενό τους, αλλά προσέχουν να διακρίνουν μια τέτοια ονοματοθεσία από τη συγγραφική κυριότητα. Ο ιστότοπος ή οι σελίδες του θεωρούνται ως υποκείμενες σε θέματα πνευματικής ιδιοκτησίας, αλλά θεωρούνται επίσης ως στερούμενες αξίας και ως ουδόλως υποκειμενικές. Έτσι, δεν έχουν συγγραφέα. Κάθε προσφερόμενη υπηρεσία ή περιεχόμενο ή κατηγορία στερείται συντάκτη, και καμία δόμηση ή επιλογή υλικού από το δίκτυο δεν υπόκειται σε οποιαδήποτε συγγραφική κυριότητα. Αυτό είναι, βέβαια, φυσικό καθότι οι εμπορικές συναλλαγές καθορίζουν σημαντικό μέρος του υλικού που παρατίθεται. Το εκτός δικτύου σύστοιχο θα ήταν να παρουσιάζεται ολόκληρο το πρόγραμμα ενός καναλιού χωρίς να έχει λάβει κανείς την ευθύνη για αυτό.
Το γεγονός ότι οι ιστότοποι-πύλες δεν αναλαμβάνουν την ευθύνη ή τη συγγραφική κυριότητα για το περιεχόμενο που παραθέτουν, βοηθάει να εμπεδωθεί η ιδέα ότι οι ιστότοποι-πύλες είναι ουδέτερες δίοδοι προς το δίκτυο. Η συγγραφική κυριότητα σημαίνει υποκειμενική, προσωπική άποψη – το αντίθετο του απρόσωπου και αντικειμενικού. Εάν το περιεχόμενο βρισκόταν υπό συγκεκριμένη συγγραφική κυριότητα δεν θα μπορούσε να είναι διαφανές. Οι εταιρίες των ιστοτόπων-πυλών, βέβαια, αντιλαμβάνονται ότι το αντίστροφο – δηλαδή, ότι εάν κάτι δεν υπόκειται σε συγγραφική κυριότητα είναι διαφανές – δεν είναι και αληθές. Ακόμα και όταν ένα κείμενο είναι επώνυμο, η συγγραφική κυριότητα αναφέρεται σε ένα συγκεκριμένο κείμενο και δεν αναγνωρίζεται ότι μια ιστοσελίδα είναι πολύ παραπάνω από το κείμενο που περιλαμβάνει.
Αυτή η αντίληψη για την έννοια της συγγραφικής κυριότητας αποτελεί ένα βήμα πέρα από την πρακτική που αναλύθηκε παραπάνω, της μη ανάληψης ευθύνης για την ακρίβεια και το αληθές του περιεχομένου. Δεν πρόκειται απλώς για το αντίστοιχο του να πει κανείς «δεν φέρω ευθύνη», αλλά επιπλέον και του «δεν το έγραψα εγώ». Αυτό οδηγεί στην ολική αποποίηση της ιδέας ότι οι πύλες είναι, με οποιαδήποτε έννοια, «παροχείς περιεχομένου». Αυτή η άρνηση συγγραφικής κυριότητας έχει σκοπό να απαλλάξει τις εταιρείες από οποιαδήποτε υποχρέωση λογοδοσίας. Στην πιθανή ερώτηση «Ποιος είναι υπεύθυνος για την on-line εμπειρία;», η λαϊκίστικη απάντηση είναι «Ο χρήστης».
Ο ιστότοπος Yahoo! News της Yahoo! αποτελεί ένα απλό παράδειγμα τέτοιας περίπτωσης. Στα κείμενα της πλοηγητικής κατηγορίας «Βοήθεια» περιλαμβάνεται μια σημαντική αποποίηση. Εκεί δηλώνεται: «Η Yahoo! δεν γράφει, ούτε έχει την επιμέλεια σύνταξης των ειδήσεων των ιστότοπων μας. Εάν έχετε κάποιο σχόλιο που αφορά το πνεύμα, την τοποθέτηση, ή την ακρίβεια μιας είδησης, παρακαλώ απευθυνθείτε απευθείας στους συντάκτες των ειδήσεων.» (Yahoo 1999) Μερικές αράδες παραπάνω αναφέρεται ότι «το Associated Press και το Reuters μας παρέχουν ειδήσεις σε σχεδόν όλες τις κατηγορίες και αντιπροσωπεύουν την πλειονότητα του ημερήσιου όγκου ειδήσεών μας» (Yahoo 1999)9.
Οι αντιρρήσεις σε αυτές τις πρακτικές είναι δύο ειδών. Πρώτον, με τη δήλωση ότι η Yahoo! δεν φέρει τη συντακτική ευθύνη για τις ειδήσεις στον ιστοτοπο της, η Yahoo! προϋποθέτει ότι αυτός είναι ο μόνος τύπος συγγραφικής κυριότητας και ότι ο ιστότοπος δεν είναι τίποτε πέρα από το κείμενο ή το άρθρο. Αυτό θα αντιστοιχούσε, off-line, στη δήλωση ότι η ίδια είδηση, είτε εμφανιζόταν σε εφημερίδα είτε στο ραδιόφωνο ή την τηλεόραση, θα εμφανιζόταν με τον ίδιο ακριβώς τρόπο. Υπάρχουν αρκετά παραδείγματα που τεκμηριώνουν συγκεκριμένες προκαταλήψεις στη δομή των ιστότοπων της Yahoo!, προκαταλήψεις που φανερώνουν ότι οι ιστότοποι έχουν συνταχθεί και τελούν υπό κάποια, ασαφή, συγγραφική κυριότητα. Το δεύτερο είδος ερωτημάτων και αντιρρήσεων αφορά την επιλογή των ειδήσεων αυτών καθ’ αυτών. Αυτή η επιλογή γίνεται από το Αssociated Press και το Reuters; Και αν, ναι, με τι κριτήρια;

7. Περιορισμένες πηγές

Ο χρήστης έχει την ψευδαίσθηση ότι, εκτός από την κατηγοριοποίηση του υπάρχοντος περιεχομένου, μια πύλη δεν επηρεάζει το περιεχόμενο με το οποίο αυτός μπορεί να έρθει σε επαφή. Η κατηγοριοποίηση πάντα δικαιολογείται και παρουσιάζεται σαν να φέρει τον ελάχιστο αριθμό αξιολογικών κρίσεων, έτσι ώστε, για παράδειγμα, οι όροι «χρήσιμο», «ενδιαφέρον» και «νέο» να χρησιμοποιούνται για να περιγραφούν οι πληροφορίες που παρουσιάζονται στη σελίδα. Δεν αποκαλύπτεται ποτέ το γεγονός ότι οι πηγές των πληροφοριών αυτών είναι περιορισμένες, ή ότι το περιεχόμενο το οποίο παρέχουν ή στο οποίο παραπέμπουν οι πύλες τον χρήστη είναι περιορισμένο και καθορισμένο από εμπορικές συμβάσεις με άλλες εταιρίες. Για παράδειγμα, η Yahoo!, υπό την κατηγορία «Ειδήσεις», προβάλλει την αξίωση ότι παρέχει μια ολοκληρωμένη υπηρεσία ειδήσεων, ενώ στην πραγματικότητα παρέχει ειδησεογραφικό περιεχόμενο που προέρχεται κυρίως από το πρακτορείο Reuters και το οποίο ενημερώνεται κάθε ώρα. Μια μελέτη για λογαριασμό της FAIR (Fairness and Accuracy In Reporting10) έδειξε ότι αυτή η συγκαλυμμένη συμφωνία αναπαράγει τις προκαταλήψεις των παλαιών μέσων στον on-line κόσμο (Amster-Burton & Amster Burton 1997:25).

8. Εξατομίκευση

Η υπόσχεση της εξατομίκευσης της on-line εμπειρίας δίνεται από όλες τις πύλες. Η ιδέα και μόνο της εξατομίκευσης καθρεφτίζει κάποιες Ιντερνετοφιλικές υποθέσεις, όπως ότι το περιεχόμενο του Ιντερνέτ εξυπηρετεί το άτομο και όχι το κοινό γενικότερα, και ότι το άτομο είναι διακεκριμένη και κυρίαρχη οντότητα με δύναμη ανεξάρτητης επιλογής. Η εξατομίκευση γίνεται προς όφελος ενός προσώπου, σε αντίθεση με μία ομάδα, πρόκειται δηλαδή για τις ειδήσεις «μου».
Στην πραγματικότητα, όμως, η on-line εξατομίκευση σημαίνει την επιλογή από διαθέσιμες πηγές και όχι την ανεξάρτητη επιλογή απ’ όλο το δίκτυο, όπως η λέξη υπαινίσσεται. Σε κάθε μία από τις 8 πύλες, ο/η χρήστης καλείται να εξατομικεύσει τις σελίδες του/της και με αυτό τον τρόπο να δημιουργήσει μία προσωπική εμπειρία στο δίκτυο, η οποία απαντά στις προσωπικές ανάγκες του/της. Σύντομα, ο/η χρήστης ανακαλύπτει πως αυτό σημαίνει μονάχα τη δυνατότητα να επιλέξει και να μορφοποιήσει ήδη υπάρχον υλικό, και ότι μόνο ήδη υπάρχον περιεχόμενο είναι δυνατόν να εξατομικευτεί. Η ανάλυση της βιομηχανίας του πολιτισμού από τους Adorno και Horkheimer περιγράφει τη φύση μιας τέτοιας ψευδαίσθησης:
«Η βιομηχανία του πολιτισμού αιώνια εξαπατά τους καταναλωτές της από αυτό που αιώνια υπόσχεται. Η υπόνοια υπόσχεσης με την οποία, μέσω των ιστοριών και της δραματοποίησης που στήνει, αντλεί την απόλαυση παρατείνεται χωρίς τέλος, η υπόσχεση στην οποία τελικά συνίσταται όλο το θέαμα είναι απατηλή· το μόνο που τελικά επιβεβαιώνει είναι ότι ο στόχος δεν θα πραγματωθεί, ότι ο πεινασμένος πελάτης θα πρέπει να χορτάσει μόνο με το μενού.» (Adorno & Horkheimer 1969:139).
Το ότι αυτό που οι πύλες παρουσιάζουν στους πελάτες τους ως εξατομίκευση καλείται «μενού» ή «κατάλογος» αποτελεί μοναδική ειρωνεία. Αυτή η ειρωνεία αποκαλύπτεται και από τη φράση που χρησιμοποιεί η Microsoft στον ιστότοπο της MSN, φανερώνοντας αυτού του είδους τους περιορισμούς:
«Τα κλιπ της MSN είναι μικρά κομμάτια πληροφοριών διαθέσιμα στο δίκτυο. Περιλαμβάνουν σημαντικές ειδήσεις, βίντεο κλιπ, παραθέματα, και άλλα. Υπάρχει μεγάλη γκάμα από κλιπ προς επιλογή, πράγμα που σας επιτρέπει να κατασκευάσετε την δική σας, μοναδική σελίδα MSN.com με την προσθαφαίρεση κλιπ που σας είναι χρήσιμα.» (MSN 1999).
Η προώθηση της on-line εξατομίκευσης είναι επικίνδυνη όχι μόνο γιατί δίνει ψευδείς υποσχέσεις, αλλά και γιατί η ψευδαίσθηση λειτουργεί ως νομιμοποίηση της συλλογής προσωπικών δεδομένων από εταιρίες. Με το να παρουσιάζουν την εξατομίκευση ως ωφέλιμη για τους χρήστες και με το να αποκρύπτουν τους παραπάνω περιορισμούς, οι εταιρίες δικαιολογούν τις επίμονες απαιτήσεις τους για προσωπικά δεδομένα όταν ο χρήστης χρησιμοποιεί έναν ιστοχώρο. Τα cookies (ηλεκτρονικοί παράγοντες που ακολουθούν τον χρήστη σ’ έναν ιστοχώρο) και τα ερωτηματολόγια ζητούν από τον χρήστη να παραδώσει προσωπικά στοιχεία και προτιμήσεις. Αυτό το επιθετικό μάρκετινγκ παρουσιάζεται, όχι ως μέσο περαιτέρω οικονομικής εκμετάλλευσης, αλλά ως κάτι που ωφελεί τον χρήστη. Με τα λόγια της MSN: «Το cookie επιτρέπει στον ιστότοπο να αναγνωρίσει προσωπικές πληροφορίες που συγκεκριμένα και εν γνώση του χρήστη έχουν δοθεί στον ιστότοπο. Αυτό έχει ως αποτέλεσμα μια πιο συναφή προς τα ενδιαφέροντά του και εξατομικευμένη εμπειρία ειδήσεων.» (MSN 199911)

9. Συμπέρασμα

Η ανάγκη για μεσολάβηση θα υπάρχει πάντα. Η αποφυγή της κάλυψής της από δημόσιους φορείς σημαίνει ότι αυτή θα καλυφθεί από ιδιωτικά συμφέροντα. Εάν το Ιντερνέτ δεν είχε οριστεί ως αντίθετο του κράτους, το ηλεκτρονικό εμπόριο δεν θα είχε τόσο εύκολα εισαχθεί στον on-line κόσμο. Η dot.com οικονομία δεν θα είχε εμφανιστεί και ίσως οι δημόσιες αρχές θα είχαν αναλάβει τις λειτουργίες που τώρα βρίσκονται στα χέρια ιδιωτικών συμφερόντων. Η αγορά την οποία συγκροτούν αυτές οι ιδιωτικές διεργασίες λειτουργεί στρεβλά. Η διαπίστωση αυτή αποδεικνύει ότι το πλαίσιο συζήτησης στον χώρο της επικοινωνίας για άλλη μια φορά έχει τεθεί σε λάθος βάση.
Το ερώτημα που καλούνται να απαντήσουν οι ρυθμιστές δεν είναι εάν είναι καλύτερο να είναι κανείς ελιτιστής από λαϊκιστής, ούτε εάν πρέπει ο καθένας να αποφασίσει μόνος του τι είναι καλύτερο γι’ αυτόν. Το ερώτημα είναι κατά πόσον αντιλαμβανόμαστε το άτομο ως νοητικώς κυρίαρχη και αυτόνομη οντότητα, ή δεχόμαστε ότι, κατά τον ίδιο τρόπο που μια τέτοια αντίληψη δεν έχει αποτελέσει πολιτική βάση στην Δυτική Ευρώπη τα τελευταία 400 χρόνια, δεν θα πρέπει να αποτελέσει βάση για τη ρύθμιση στο Ιντερνέτ σήμερα. Η εξουσία του ιδιωτικού κεφαλαίου, καθώς και η εξουσία του κράτους που την προστατεύει δεν θα σβήσει με την έλευση της διαδραστικής τεχνολογίας. Η εισαγωγή του ηλεκτρονικού εμπορίου δεν είναι άσχετη με την on-line επικοινωνία. Χρειάζεται να βρεθεί ένα μοντέλο μεταξύ κρατισμού και αντι-κρατισμού, που να καλύπτει τις ανάγκες του on-line κόσμου. Αυτό δεν μπορεί σε καμία περίπτωση να σημαίνει ότι πρέπει να απαλλαγούμε από την υπάρχουσα παράδοση των υπηρεσιών δημοσίου συμφέροντος. Σημαίνει ότι οφείλουμε να προχωρήσουμε προς ένα καθεστώς που καθιστά τους διαμεσολαβητές δημόσια υπόλογους. Η on-line επικοινωνία πρέπει να οριστεί ως απαραίτητο στοιχείο για τη σωστή λειτουργία της δημοκρατίας, ως δημόσιο αγαθό που αποτελεί αναγκαίο κομμάτι της ζωής μας. Γι’ αυτό χρειαζόμαστε δημοσίως υπόλογους, ανεξάρτητους οργανισμούς, χρηματοδοτούμενους από το δημόσιο, που θα μας παρέχουν ιστότοπους-πύλες και μηχανές αναζήτησης.

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

Adorno T. and Horkheimer M. (1997) The Dialectic of Enlightenment, (trans.) Cumming J., Λονδίνο: Verso.

Amster-Burton, L. and Amster-Burton M, (1997) 'New Media, Old Bias: Reuters On-line Provides Instant Access to Views of Establishment Men', EXTRA, January-February.

AOL (1997) 'Annual Report - America On-line Inc., διαθέσιμο στο http://www.aol.com/corpinv/reports/1997.

AOL (1996) 'Annual Report - America On-line Inc.', διαθέσιμο στο http://www.aol.com/corpinv/reports /1996.

AOL (1997) 'Annual Report - America On-line Inc.', διαθέσιμο στο http://www.aol.com/corpinv/reports/1997.

AOL (1998) 'Company Profile/Report', διαθέσιμο στο www.aol.com.

AOL (1998a) 'The Site and 10 depth links', downloaded on the 26 August for 24 hours.

AOL (1999) 'Company Profile/Report', διαθέσιμο στο www.aol.com.

Bangemann, M. (1997) 'Europe and the Information Society: the policy Response to Globalisation and Convergence', speech delivered στο Venice 18th Σεπτεμβρίου.

Bangemann, M. (1997α) 'A New World Order for Global Communication', speech at Telecom Interactive 97', International Telecommunication Union, Geneva, 8 Nοεμβρίου.

Barbrook, R. & Cameron, A. (1996) ‘The Californian Ideology’ διαθέσιμο στο http://www.wmin.ac.uk/mmedia/hrc/ci/calif5.html reprinted στο Hudson, D. (1997) Rewired: a Brief and Opinionated Net History Macmilan Technical Press

Barlow, J. (1996) 'Selling Wine Without Bottles: The Economy of Mind on the Global Net', στο Leeson, L. (ed.) Clicking In: Hot Links to a Digital Culture, Seattle: Bay Press also available on line at http://www.eff.org/pub/Publications/John-Perry-Barlow/HTML/idea-economy-article.

Clinton Administration (1993) The National Information Infrastructure: The Administration's Agenda for Action. Washington, D.C., 15 September, διαθέσιμο στο http://www.whitehouse.gov.

Clinton Administration (1995) The Global Information Infrastructure: A White Paper, prepared for the White House Forum on the Role of Science and Technology in Promoting National Security and Global Stability, διαθέσιμο στο http://www.firstgov.gov.

Clinton Administration (1997) A Framework for Global Electronic Commerce, Washington, D.C. 1 July, διαθέσιμο στο http://www.whitehouse.gov/WH/New/Commerce/about-plain.html.

Clinton, B. (1992) 'The Economy', ομιλία στο Wharton School of Business, University of Pennsylvania, 16 Aπριλίου.

Clinton, B (1997) 'Clinton memorandum for the heads of executive departments and agencies', July 1, διαθέσιμο στο at http://www.firstgov.gov

Clinton, B. (1998) 'Remarks to Technology 98 Conference', Carlton Ritz Hotel, San Francisco California, 26 Fεβρουαρίου.

Commission of the European Communities (1994) Europe and the Global Information Society, Recommendations of the Bangemann Group to the European Council, Brussels: European Commission, 26 Μαίου.

Commission of the European Communities (1997) Communication from the Commission to the European Parliament, the Council, the Economic and Social Council, the Economic and Social Committee and the Committee of the Regions: A European Initiative in Electronic Commerce COM(97) 157 , Brussels: Commission of the European Communities.

Dyson, E. (1998) Release 2.1: A Design For Living In The Digital Age, Λονδίνο: Penguin.

Economist (1996) 'Why the Net should grow up', The Economist, 19 October.

Economist (1997) 'In search of the Perfect Market: a Survey of Electronic Commerce', The Economist, 10 Μάιος.

Economist (1997) 'Hands off the Internet', The Economist, 5 Ιούλιος.

European Parliament (2001) Draft Commition Directive on Competition in the Markets for Electronic Communications Services OJ C96/2, 27, Μαρτίου

European Parliament (2002) Directive on Universal Service and User’s rights relating to the electronic communications networks and services OJ 108/51, 24 Aπρίλιος

Forrester (1998) 'Making Internet Marketing Pay off Speech', summaries of on-line Forum,
1-2 October, διαθέσιμο στο at http://www.forrester.com/events98…frm10-98/summary/spk1-pub.htm.

Froomkin M. (1997) 'The Internet as a Source of Regulatory Arbitrage', στο Kahin, B. and Neeson, C. (eds.) Borders in Cyberspace Mass.: MIT.

Gates B. (1996) The Road Ahead Λονδίνο: Penguin

Geocities (1999) ‘Terms of Service’ διαθέσιμα στο www.geocities.com

Gidary, Al (1996) 'A Magna Carta for the Information Age' διαθέσιμο στο http://www.discovery.org/magnacart.html

Henning, K. (1997) The Digital Enterprise Century Business Books

Hagel J. & Armstrong (1997) Net Gain: expanding Markets through virtual Communities Boston Massachusetts: Harvard Business School Press

Heilemann, J. (1996) 'Big Brother Bill', στο Wired 4.10 US edition.

Infoseek (1998a) 'About', company information, διαθέσιμο στο www.infoseek.com/about.

Johnson, D. and Post, D. (1997) 'The Rise of Law on the Global Network', στο Kahin B. and Nesson C. (eds.) Borders in Cyberspace, New York: MIT Press.

Kahin, B. (1997) ‘The U.S. National Information Infrastructure Initiative: The Market, the Web and the Virtual Project’ στο Kahin, B. & Wilson E. (eds.) National Information Infrastructure Initiatives: Vision policy design Massachusetts: MIT Press

Kline, D. and Burstein D. (1996) 'Is Government Obsolete', Wired 4.01 US edition.

Lycos (1998) 'Company Information', διαθέσιμο στο www.lycos.com/company.

Lycos (1999) 'Company Information', διαθέσιμο στο http://www.lycos.com, στην κατηγορία 'about the company'.

MSN (1998) 'Terms of Service', διαθέσιμο στο www/home/Microsoft.com/terms.

MSN (1999) 'Company Information', διαθέσιμο στο http://www.msn.com.

MSNBC (1999) 'Annual Report - Advertising Brief', διαθέσιμο στο www.msnbc.com.

Negroponte, N. (1995) Being Digital, Λονδίνο: Hodder & Stoughton Press.

Negroponte N.(1996) 'Being Local', Wired 2.1, (βρετανική έκδοση).

Neuman, R. McKnight. L, and Solomon, R. (1997) The Gordian Knot: Political Gridlock on the Information Highway, Cambridge, Mass.: MIT Press.

OECD (1995) 'Special Session on information Infrastructures -Towards Realisation of the Information Society', working papers, Vol. IV, No.9 Paris.

OECD (1996) Information Infrastructure Convergence and Pricing: The Internet, OECD/GD, (96)73, OECD: Paris.

OECD (1997b) Global Information Infrastructure-Global Information Society (GII-GIS):Policy Recommendations for Action OECD/GD (97) 138 Paris

Patelis (1999) ‘The Political Economy of Internet’ στο Curran J. (ed) Media Organisations Λονδίνο: SAGE

Poster, M. (1995) 'Cyberdemocracy', Difference Engine, Vol. 2.

Poster, M. (1996) 'Postmodern Virtualities', στο Robertson G. et al. (eds.) FutureNatural: nature/science/culture, Λονδίνο: Routledge.

Tapscott, D. (1996) The Digital Economy Νέα Υόρκη: McGraw-Hill

Volkmer, I. (1996) 'Universalism and Particularism: The Problem of Cultural Sovereignty and Global Program Flow', available at http://ksgwww.harvard.edu/iip/volkmer.html and printed στο Kahin, B. and Nesson, C. (eds.) (1997) Borders in Cyberspace, Cambridge, Mass.: MIT Press.

Yahoo (1998a) 'Terms of Service', διαθέσιμο στο http://www.yahoo.com/about/terms.

Yahoo (1999) 'Company Report', διαθέσιμο στο http://www.yahoo.com/about99.htm.

Λίστα ιστότοπων

America On-line U.K. στην διεύθηνση www.aol.co.uk
America On-line στην διεύθηνση www.aol.com
Cnet στην διεύθηνση www.cnet.com
Excite στην διεύθηνση www.excite.com
Geocities στην διεύθηνση www.geocities.com
Infoseek στην διεύθηνση www.infoseek.com
Lycos στην διεύθηνση www.lycos.com
Microsoft Network στην διεύθηνση www.msn.com
Netscape στην διεύθηνση www.netcenter.com
Yahoo στην διεύθηνση www.yahoo.com

 

1 Οι χωρικές υποδιαιρέσεις στον κυβερνοχώρο όπως καθορίστηκαν από την εταιρία μη κερδοσκοπικού χαρακτήρα ICANN (The Internet Coorporation for Αssigned Names and Numbers). H ICANN έχει το πλήρη έλενχο της ταξονομίας των χωρικών υποδιαιρέσεων του Ιντερνέτ, γεγονός που έχει αποτελέσει λόγο διαφωνίας μεταξύ της Ευρωπαϊκής Ένωσης και των Ηνωμένων Πολιτών (Για Περισσότερες πληροφορίες στο http://www.icann.org/general/abouticann.htm)

3 Το παράδειγμα της Ελλάδα είναι ενδεικτικό. Ο χώρος παροχής υπηρεσιών Ιντερνέτ γνώρισε μία ανάπτυξη το 1999, όταν η πτώση του Nasdaq είχε αρχίσει και το ξεφούσκωμα της νέα οικονομίας διαφαινόταν στον ορίζοντα. Μέχρι το 2002 στήν Ελλάδα πολλές εταιρίες που έδειξαν ενδιαφέρον για τον χώρο σημείωσαν ζημιές και κάποιες έκλεισαν.
4 Παραδείγματα αυτού του νατουραλισμου αποτελούν και οι όροι που χρησιμοποιήθηκαν από τους πρεσβευτές της νέα οικονομίας για να αναφερθούν σε οικονομικά σχήματα. Για παράδειγμα η λέξη «incubetor» χρησιμοποιήθηκε για να αναφερθούν σε μία νεοσυσταζόμενη εταιρία που χρηματοδοτεί άλλα μικρότερα επιχειρηματικά σχήματα τα οποία αργότερα θα γίνουν και αυτά εταιρίες.
5 Η συγγραφείς που πρεσβεύουν αυτοί την άποψη είναι πάρα πολλοί ενδεικτικά αναφέρουμε τους: Poster 1995, 1996 , 1998, Kline & Burstein 1996, Chapman 1995, Gidary 1996, Barlow 1996, Heileman 1996, Steele 1996, Economist 1997, Negroponte 1996, Economist 1996, Volkmer 1996, Kahin 1997, Johnson & Post 1997, Rapp 1997, Froomkin 1997, Neuman, Mc Knight & Solomon 1997.
6 Tα επιχειρήματα που παραθέτονται εδώ βασίζονται στην παρακολούθηση 6 μεγάλων «πυλών» ιστοτόπων για 1 χρόνο καθώς και στην μελέτη των Όρων Χρήσης αυτών από το 1997 μέχρι και το 2000. Η πύλες που μελετήθηκαν επιλέχθηκαν λόγο της αυξημένης δημοτικότητας τους. Σύμφωνα με την Μedia Matrix οι πύλες αυτές ήταν αυτές που επέλεξαν να επισκεφτούν οι πιο πολλοί χρήστες του Ιντερνέτ την εν λόγω περίοδο. Πρόκειται για την Yahoo, Geocities, AOL, Lycos, Excite, MSN (AOL 1997, 1998, 1999, 2000, Excite 1997, 1998, 1999, 2000, Geocities 1997, 1998, 1999, 2000, MSN 1997, 1998, 1999, 2000, Lycos 1997, 1998, 1999, 2000, Yahoo 1997, 1998, 1999, 2000). Οι Όροι Χρήσης είναι κείμενα που περιγράφουν στους χρήστες ποιες υπηρεσίες προσφέρονται και κάτω από ποιους όρους από τις εταιρίες, αποτελούν το μοναδικό συμβόλαιο ανάμεσα στους παραγωγούς περιεχομένου και υπηρεσιών Ιντερνέτ και των εκάστοτε χρηστών. Σε αυτές ενσωματώνονται οι Πολιτικές Προστασίας Ιδιωτικών Δεδομένων, Όροι περί Πνευματικής Ιδιοκτησίας, κάποιοι Στόχοι (Mission Statements). Συμπληρωματική πηγή πληροφοριών αποτέλεσαν και οι εκθέσεις Προόδου των προκείμενων εταιριών όπως αυτές εκδόθηκαν στους ιστοτόπους αυτών.
7 Αυτός ο αυτό-ορισμός αποτελεί καλό παράδειγμα του πόσο προβληματικό και ανακριβείς είναι ο τρόπος με τον οποίο ορίζουν οι ίδιες οι εταιρίες τις υπηρεσίες που παρέχουν.
8 Αυτές οι πληροφορίες είναι διαθέσιμες στην κατηγορία «content guidelines” στο ιστοτόπο www.geocities.com
9 Aυτές οι πληροφορίες είναι διαθέσιμες στην επιλογή «βοήθεια» στο ιστοτόπο www.yahoo.com

11 Αυτή η πληροφορία είναι διαθέσιμη στην κατηγορία Όροι Χρήσης στο www.msn.com